ZLATKO PAKOVIĆ

Spomen na Kolju Mićevića

Ušao je Kolja Mićević u osamdesetu godinu, a da ni za jedno proleće nije ostario.

Podmlađivalo ga je učenje, rad bodrio. Govorio je samo ono što ga oduševljava, i to je sva tajna jednog od najlepših muških života ikada vođenih na prostoru četvorougla: Banja Luka, Beograd, Mali Lošinj, Pariz. Bio je to misterijski život koji ništa ne taji, stvarni eruditski ljubavni roman kakav ume da komponuje samo genij autora “Blede vatre” i “Lužinove odbrane”.

Pozivu prevodioca, posvetio se Kolja Mićević do dna duše. Zanat prevodilaštva iskovao je do savršenstva, da mu postane glavni metod samospoznaje i tumačenja pesništva i sveta. Društvo srećnih ljudi, zamišljao je na muzičkim osnovama.

Prepevavao je, virtuozno smelo, ne tek pesme i knjige, nego je, alhemijom prepeva, iz mrtvih oživljavao duhove njihovih autora, da budu vodiči kroz tamu savremenosti. Trubadure iz Provanse, podigao je u srpski jezik kao savremenike, da nam očiste zamagljeno ogledalo žudnje; od Vijona je načinio najboljeg srpskohrvatskog pesnika u vremenu kad se taj njegov prevod Velikog i Malog majstorovog zaveštanja pojavio, da i Krležu očara. Preveo je Kolja Mićević celokupne pesme i puno, gotovo sve iz “Sveski” Pola Valerija, vraćajući time srpski jezik najjasnijem pokušaju razmišljanja o stvarima kao da same stvari govore. Kolji Mićeviću Valeri je bio isto što i Danteu Vergilije, a Dantea je na srpski i francuski prepevao tako da Dante, iz ranog četrnaestog stoleća, modernizuje današnju versifikaciju, da otkriva rimaginaciju – taj spoj rime i imaginacije, imaginacije u rimi – što je originalna reč Kolje Mićevića.

Nabrojati samo imena autora i naslove knjiga, koje je Kolja Mićević preveo na srpski i francuski jezik, te naslove knjiga njegovih eseja i pesama, tražilo bi prostora za dve dužine ovog teksta. No, to bi imalo smisla. To je jedan grandiozni spomenik živoj reči čiji su autori odavno mrtvi. Sve te knjige imaju moć transsupstancijacije. One animiraju umrtvljeni duh čitaoca. Udružiti, pak, ove čitaoce, značilo bi preorkestraciju društva iz osnova. To se zove renesansa.

Posvećujući svoj život proučavanju životâ umetnikâ i njihovih književnih i muzičkih dela, Kolja Mićević je preuzimao na sebe i da živi te živote. Kad bi govorio o Pou, Igou, Valeriju, Morisu Sevu, Arnou Danijelu, Danteu, Bahu, Mocartu…, osećalo bi se prisno prisustvo tih ličnosti u hipostazi oduševljenog njihovog tumača. Ako se ne inkarniraju, reči su prazne.

Kao što čita i tumači književna i muzička dela, čitao je Kolja Mićević znake samog života, snove, susrete, razgovore, signale gestova, nagoveštaje osećanja, ćutanja… Bio je sveprisutni čitač.

Voleo je da radi spontano, da ga pomno proučavanje jednog predmeta vodi neplanirano u drugu oblast ili drugoj ličnosti, čijem se susretu nije nadao, ali nikad nije dopustio da taj pređeni put potom ne protumači poput teksta otkrivenog pisma ili pesme. Bio je rimaginator ne samo kao prevodilac poezije, nego i kao prevodilac života.

U njegovom intimnom životu ima tragičnih i komičnih događaja takve poetske snage kao da izlaze pod perom Poa ili Dantea. Mnogi među njima izgledaju kao čudo, kao da su se u život alhemičara reči upleli sižeji iz životâ i delâ pisaca i kompozitora čije je sudbine voleo.

Događaj o kojem se ovde usuđujem da govorim jeste javna stvar. Obelodanio ga je božanstveni svedok Predrag Matvejević u tekstu „Ratnici i dezerteri“:

„O Kolji Mićeviću morat ću jednom napisati poseban ogled. Ponosim se što sam njegov prijatelj. Cijenim njegovo umijeće i poštenje. Prve godine emigracije proveli smo jedan uz drugoga u Francuskoj. Sjećam se jednog popodneva, vozio sam se autobusom središtem Pariza i prolazio sa suprugom kraj velike pošte na otočiću Cité: ugledasmo odjednom Kolju kako izlazi kroz golema vrata i drži se za glavu. Učinilo nam se da plače. Iziđosmo na prvoj stanici, pojurismo za njim, stigosmo ga: što se dogodilo? ‘Srušili su mi Ferhadiju!’. Slična je bila moja reakcija na vijest da je u Mostaru srušen Stari most. Satima nisam vjerovao a onda – kad sam vidio slike na televiziji zaplakah. Ferhadiju bezumno porušiše ‘Srbi’, Stari most suludo ‘Hrvati’. Stavljam ih obično pod navodnike, jedne i druge – oni za mene nisu ni Hrvati ni Srbi. Kolja i ja takvima na pripadamo. Ponosimo se time što nismo njihovi.“

Ovaj je tekst Matvejević napisao u odbranu Kolje Mićevića od napada nacionalista iz Republike Srpske, koji su smatrali da Kolja Mićević treba da bude prognan zauvek iz Banje Luke kao i Dante iz Firence.

Odu njihovom savršenom prijateljstvu, Matvejević završava ovim rečima: “Vratit ćemo se, o bivši drugovi i lažna gospodo, tamo otkud smo potekli, makar samo da umremo u kraju koji nismo prestali voljeti. Ali vam nećemo doći pod uvjetima koje vi postavljate niti platiti cijenu koju tražite. Ima svagdje Nikola Galića (onaj koji je tada napadao Kolju Mićevića, prim. aut), koji sve čine da se nikad ne vratimo. Razumijem ih – naš povratak može samo uvećati njihovu sramotu.”

Početkom novembra 2020. godine, Kolja Mićević obreo se nakratko u Banjoj Luci, književnim poslom, da se iz nje ne vrati. Umro je u njoj 17. novembra. Nadam se da će njegov trajni povratak uvećati sramotu onih koji su učestvovali u istoriji beščašća u Banjoj Luci, i da će njegov grob zasvetleti tamo kao obelisk najlepše vrline.

Proveli smo zajedno veče u Maloj Slaviji 30. oktobra te godine, na Valerijev rođendan. Nisam ni slutio da čarobnjak ne kani da se iz Banje Luke vraća.

Posle dvestotinjak objavljenih knjiga, za njim je u Parizu ostalo toliko još nedovršenih radova, a među njima, posle šeststo napisanih stranica, negde na početku „Čistilišta“, i delo „Ko je ko u Danteovoj ‘Komediji’“.

„Ko loše živi, zar može jasno zapevati?“, peva Branko Miljkovića, čije je sve pesme Kolja Mićević prepevao na francuski jezik. Ko pokvareno, podlo, neiskreno živi, ne može iskreno pevati: nema, dakle, rascepa između egzistencije pesnika i pesničke esencije, o čemu svedoče sudbine i dela Mocarta, Vijona i Dantea, kao i sudbina i delo Kolje Mićevića.

Kad o njemu mislim, pred oči mi izlazi slika čoveka koji se usuđuje da stoji na rukama na vrhovima kula, minareta, katedrala, sinagoga i zvonika, kako je to Kolja Mićević i činio. Pamte to i Kula Nebojša i Crkva svetog Lovrinca na Hvaru, u kojoj se nalaze dela venecijanskih majstora slikarstva, a među njima i radovi Veronezea i Ticijana.

Stojeći na rukama na samoj ivici ponora, s nogama uperenim u nebo, da mu oblaci budu pantalone, nalazi se danas Kolja Mićević u srpskoj književnosti, kako tamo još stoje samo Laza Kostić i Stanislav Vinaver.