2. Neuspešna misija Silvija Odija: vreme kratkih spojeva u međunarodnim odnosima

Vi već znate da se Rim zove ’Večiti Grad’, ali će te pojam o večnosti dobiti tek sada kada imate da vodite pregovore sa Vatikanom. On se nikuda ne žuri. Moje dosadašnje iskustvo potvrđuje tačnost mojih navoda.

Lujo Bakotić, poslanik Kraljevine Srbije i kasnije Kraljevine SHS kod Svete Stolice

U redovima koji slede pokušaćemo na osnovu arhivske građe da pojasnimo zašto je SFRJ insistirala npr. na tačkam jedan i četiri. Kao zoran primer, poslužiće nam ličnost i aktivnost savetnika otpravnika poslova Nuncijature u Jugoslaviji, monsinjora Silvija Odija, koji je 1952. godine iz ruku pomoćnika ministra inostranih poslova SFRJ Aleša Bedlera, primio notu o prekidu diplomatskih odnosa Jugoslavije sa Svetom Stolicom.

Službovanje monsinjora Odija u SFRJ bilo je vezano još za period nepoverenja i ne baš srdačnih odnosa koji su vladali na relaciji Jugoslavija – Sveta Stolica. Vremenski okvir Odijevog delovanja pripada periodu poznih četrdesetih godina sada već minulog veka tj. za vreme pontifikata pape Pija XII, kada je Crkva još uvek bila konzervativno usmeravana.

Monsinjor Odi je nastavio politiku zatezanja užeta koju je u Jugoslaviji započeo namesnik apostolskog nuncija monsinjor J. P. Harlej kada je preuzeo dužnost 1946. godine. Po Harlejevom odlasku „na duži odmor u Vatikan“, identičnu politiku prema SFRJ nastavio je i njegov naslednik savetnik otpravnika poslova monsinjor P. Sigismond, koga je nasledio Silvio Odi. Političko uže između Jugoslavije i Svete Stolice, u tom periodu, bilo je napeto, razume se, jer ga je sa druge strane zatezala i SFRJ.

Monsinjor Harlej je kao Amerikanac sprovodio politiku Kurije osklanjajući se na Stejt department, dok su Sigismond i Odi, kao Italijani, potpomagali šovinističku politiku de Gasparijeve Demohrišćanske stranke (fusnotu 54).

Odi je bio neumoran vatikansko – italijanski poslenik. Prema proceni jugoslovenskih diplomata on je zaoštravao slučaj Stepinac sa ciljem da na taj način ometa normalizaciju odnosa Crkva – država. Takođe, bio je povezan sa proustaškim sveštenstvom koje je podstrekivao na ideološko-političku borbu protiv unutrašnjeg poretka, nagovarao sveštenike iz novooslobođenih krajeva na Jadranu da se odreknu glagoljice zbog univerzalnosti Katoličke crkve, a biskupu pazinskom uputio je službenu poruku kojom je tražio da zabrani upotrebu ovog pisma koje je bilo prihvaćeno u crkvenim obredima u Istri; koristeći se diplomatskim imunitetom, preko granice je prenosio vatikansku dokumentaciju intoniranu izrazito antijugoslovenski.

Kada je reč o tršćanskom pitanju, monsinjor Odi je imao isti stav kao i prema upotrebi glagoljice tj. krajnje iredentistički, zbog čega je često dolazio u sukob sa rodoljubivim sveštenicima iz Hrvatske i Slovenije. Od 1951. do 1952. godine zagrebački Vijesnik je na svojim stranicama donosio detalje o aktivnosti otpravnika poslova nuncijature u Jugoslaviji monsinjora Odija.

U polemici sa neki će reći zvaničnim, drugi pak poluzvaničnim organom Svete Stolice, glasilom Oservatore romano, glavni pravni savetnik SMIP-a M. Bartoš, uporedio je angažman opata Markonea u NDH sa delovanjem otpravnikom poslova Apostolske uncijature u Beogradu. Bartoš je naglsio, da je za razliku od NDH, Sveta Stolica tadašnju FNRJ priznala de iure, iz čega proizlazi da je Odijevo ponašanje bilo sa jugoslovenske tačke gledišta skandalozno.

Odijeva antijugoslovenska aktivnost pokazivala se i u pružanju podrške sveštenstvu koje se suprotstavljalo vlasti. Profesor Bartoš je u svojim stavovima isticao da je dužnost ovog vatikanskog diplomate da radi na pravilnom razvijanju odnosa na relaciji Jugoslavija – Sveta Stolica budući da je on zvanični predstavnik Vatikana kod vlade, ovako, prema mišljenju profesora Bartoša Odi opstruira spomenuti zadatak.

Na ovakve opaske profesora Bartoša, Odi je odgovorio da je on postavljen od pape da zastupa Svetu Stolicu kod jugoslovenske vlade, ali i zato da bdije nad crkvenom disciplinom u Jugoslaviji kao i da o tome izveštava svetog oca, shodno kanonskom pravu (kanon 267).

Kako su to ocenili u SMIP-u, vrhunac neuspeha svoje diplomatske misije Odi je doživeo kada je 17.12 1952. godine u kabinetu pomoćnika SMIP-a Aleša Bedlera, primio notu o prekidu diplomatskih odnosa sa Svetom Stolicom. Monsinjor Odi nije skrivao svoju povređenost koja je bila isprepletena sa hladnoćom i sigurnošću čije se ishodište nalazilo u viševekovnoj vatikanskoj diplomatskoj praksi. Rezignirano i u isto vreme i dostojanstveno, odgovorio je Bedleru, konstatujući šta je jugoslovenska strana učinila – da Crkva nikuda ne žuri i da ima vremena da čeka…

Razlog za jugoslovensko prekidanje diplomatskih odnosa sa Svetom Stolicom 1952. godine ima i svoj širi istorijski i diplomatski kontekst: „To je posljedica niza povijesnih i političkih događaja. Napredovao je proces hladnoga rata, Jugoslavija je 1948. zamrznula odnose sa vodećom socijalističkom silom SSSR-om, a godine 1949. formira se NATO, svijet se politički snažno bipolarizira. U takvom ozračju dolazilo je do brojnih kratkih spojeva u međunarodnim odnosima pa tako i između Jugoslavije i Svete Stolice. To su bili uzroci, no bilo je dakako i povoda, a glavni povod koji je utjecao na prekid diplomatskih odnosa bio je proces kardinalu Stepincu.“

Interese Svete Stolice od tada je u Jugoslaviji zastupala francuska Ambasada. Ova činjenica ne bi trebalo da iznenađuje, s obzirom da su gotovo sva mesta u francuskoj diplomatiji zauzimale diplomate bliske zvaničnim katoličkim krugovima. Slična stvar bila je sa vojskom i sudstvom. Takođe, u Engleskoj i SAD diplomatiju su predvodili ljudi iz katoličkih krugova. Ova povezanost diplomatije navedenih zemalja sa Vatikanom, po svoj pilici, proishodi iz Katoličke akcije.

S obzirom na opisano Odijevo ponašanje kao i na političku realnost u ondašnjoj Jugoslaviji, vlasti su proklamovale navedenih dvanaest tačaka tj. uslova, pod kojima mogu da se obnove kontakti sa Vatikanom koje su 1962. godine inicirali Kusen i Sazoli u razgovorima sa atašeom Božićem.